موسیقی برای جلال خدا - Johann Sebastian Bach

اصوات گويي به اين جهان تعلق ندارند؛ آنها به چشمه‌اي آسماني مي‌مانند که ما را در جذبه‌اي وصف‌ناپذير، از خود بيخود مي‌کنند. ترکيب عاشقانه اين اصوات چه بي‌رحمانه قلب ما را مي‌دَرَد و پاک‌ترين و اصيل‌ترين عواطفمان را به روشنايي خودآگاهيمان مي‌آورند، عواطفي که همواره در ما مي‌زيند اما گويي هيچوقت از وجودشان آگاه نبوده‌ايم‌. برخي از نواها چنان حزن تحمل‌ناپذيري را در جانمان مي‌ريزند که به ياري هزاران اشک هم نمي‌توانيم از زير بار آن خلاصي يابيم‌. اما هنگامي که اين حزن را در درونمان مي‌گواريم‌، بيکباره به چنان شادي بي‌حد و حصري تبديل مي‌شود که به ياري هيچ خنده‌اي قادر به بيان آن نيستيم‌. اين اصوات ما را در برابر تصويري چنان شکوهمند از جلال الهي قرار مي‌دهند که گاه خود را ناتوان از مشارکت در تجربه‌اي مي‌بينيم که انعکاس تلطيف شده رويت جلال الهي در ابعادِ گوناگونِ هستي بشري مي‌باشد.

اين اصوات چنان مرزهاي هستي محدودِ بشري ما را گسترش مي‌دهند و ما را از چنان عواطف غني و پاکي آکنده مي‌سازند که پس از فراغت از گوش سپردن به آنها، بازگشت به ساحت حيات عادي برايمان دشوار مي‌نمايد. ما که لحظه‌اي در فضاهاي روحاني و ملکوتي تنفس کرده‌ايم‌، تنفس در اين هواي آکنده از ميانمايگي را به‌شکل تحمل‌ناپذيري ملال‌آور مي‌يابيم‌...

آنجا که کلام باز مي‌ماند، موسيقي آغاز مي‌شود... و به‌راستي چگونه مي‌توان تجربه‌اي را که با شنيدن موسيقي باخ به انسان دست مي‌دهد، با کلام توصيف نمود، و يا به تبيين و تشريح عواطف و احساساتي که در موسيقي او موج مي‌زند پرداخت‌. بدون شک يوهان سباستيان باخ يکي از بزرگترين آهنگسازان تمام دورانها مي‌باشد و به اعتقاد برخي‌، بزرگترين آهنگساز همه دورانها. اکثر آثار باخ آثاري مذهبي هستند و او بزرگترين شاهکارهاي خود را در قالب موسيقي مذهبي و فرمهاي موسيقي کليسايي خلق نمود. آثار او را مي‌توان به يک معني بزرگترين شاهکارهاي موسيقي مذهبي محسوب نمود. وي براي بيان عواطف و ايمان مذهبي‌اش همه فرمهاي موسيقي مذهبي عصر خود را به خدمت گرفت و کمالي دست نايافتني به آنها بخشيد. آثار باخ را مي‌توان الهيات جنبش پروتستان دانست که در قالب موسيقي ريخته شده است‌. لوتر خود به موسيقي اهميت زيادي مي‌داد و سرودهاي بسياري براي پرستش کليسايي سرود. يکي از محققين کاتوليک مي‌نويسد:‌ "سرودهاي لوتر بيشتر از موعظه‌هاي وي باعث گرويدن اشخاص به آيين پروتستان مي‌شد".

از همان آغاز جنبش پروتستان‌، آن نقشي را که نقاشي در کليساي کاتوليک داشت‌، موسيقي پروتستان در غياب شمايلها و نقاشي‌هاي پر شکوه بر عهده گرفت‌. بدينسان موسيقي پروتستان با هنر نقاشي کاتوليک به رقابت برخاست‌. اين نقش محوري موسيقي در کليساي پروتستان با آثار باخ به اوج خود رسيد.

موسيقي باخ ترجمان بي‌واسطه تجرب? مذهبي عميق او در درک عظمت و جلال خدا و عملکرد شکوهمند فيض الهي در شرايط دردآلود و اسارت‌بار هستي بشري مي‌باشد. بخصوص در آثار او مفهوم مرگ و احساسات و عواطف مرتبط با آن و بيم و هراسهايي که از آن منفک ناشدني‌اند، بارها و بارها آشکار مي‌شوند. اما وي با نگريستن به رستاخيز شکوهمند مسيح‌، همواره پاسخ ايمان را در برابر مرگ مطرح مي‌سازد. خود او در ? سالگي ابتدا مادر و سپس پدرش را از دست داد. تجربه مرگ عزيزانش در اين سن تأثير، ناگواري بر او بر جاي گذاشت‌. در بسياري از آثار او سايه مرگ‌، و هراس و دهشت ناشي از آن بر کل اثر سايه افکنده‌اند. اما همواره تسلي و آرامشي الهي در پس‌زمين? فضاي حزن‌آلود اين آثار ديده مي‌شود و همواره پاياني پيروزمند و اميدي شکست‌ناپذير در انتهاي آنها نمايان مي‌شود که وعده حيات پس از مرگ را با اطمينان به شنونده گوشزد مي‌نمايد. در کورال "همه انسانها بايد بميرند" و "اي مرگ شيرين بيا" موسيقي باخ چنين فضايي دارد.

در آثار او ژرفاي عواطف روحاني با رنج‌ها، آلام‌، يأس‌ها، ناکامي‌ها، هراس‌ها، سرخوردگي‌ها، اميدها، عشق‌ها، دلبستگي‌ها و خاطرات شيرين پيوند مي‌يابد و باخ در چشم‌اندازي روحاني به تأمل در هستي بشري مي‌نشيند. باخ موسيقي را هديه‌اي به خدا مي‌داند و آن را چنين تعريف مي‌کند:‌ "يک هارموني خوشايند براي جلال خدا و شادماني مجاز روح‌". او قبل از شروع به تصنيف هر اثري‌، دعايش اين بود که "عيسي مرا ياري بده‌". در تمامي آثارش ايمان عميق مذهبي او را مي‌توان مشاهده نمود. يکي از زيباترين آثار باخ "پاسيون متي‌" مي‌باشد که در آن رنجها و آلام مسيح خداوند در هنگام مصلوب شدن در قالب فرم پاسيون که يکي از فرمهاي موسيقي مذهبي است‌، بيان مي‌شود. اين اثر يکي از شاهکارهاي مطلق باخ و کل تاريخ موسيقي محسوب مي‌شود. وي در حدود سيصد کانتات براي اجرا در مراسم کليسايي تصنيف نمود که هر يکشنبه در مراسم پرستشي کليساهاي لوتري شهر لايپزيگ اجرا مي‌شد.

کانتاتهاي باخ نيز از شاهکارهاي موسيقي آوازي محسوب مي‌شوند. باخ نوازنده بسيار ماهري نيز بود و سازهاي بسياري را مي‌نواخت‌. اما مهارت او در نوازندگي ارگ زبان زد بود. او مدتي نوازنده ارگ در کليساهاي مختلف بود. او آثار بسياري براي ساز ارگ تصنيف نمود که شاهکارهايي بي‌بديل محسوب مي‌شوند. در آثار او نيز که براي ارگ تصنيف شده‌اند، مي‌توان ويژگي‌هاي آثار ديگر او را مشاهده نمود که مشحون از عواطف عميق مذهبي هستند. از آثار معروف او در زمينه موسيقي ارگ مي‌توان به "توکاتو و فوگ در ر مينور" و "پاساکاليا و فوگ‌" اشاره نمود.

باخ در طول زندگي خود آثار بسياري تصنيف نمود و طبع آفرينشگر او لحظه‌اي از آفرينش و تصنيف باز نمي‌ماند. او پيوسته در حال آفرينش آثار گوناگون سازي و آوازي بود. بسياري از آثار باخ امروزه در دسترس ما نيستند و از ميان رفته‌اند. اما حجم عمده آثار او از گزند آسيب زماني مصون باقي مانده است و امروزه در حدود 1500 اثر از او در دست مي‌باشد.

گوش سپردن به موسيقي باخ تجربه‌اي فراموش نشدني است‌. شايد براي کساني که آشنايي چنداني با موسيقي علمي و کلاسيک ندارند، گوش سپردن به آثار باخ که مشحون از پيچيدگي‌هاي تکنيکي و هنرنمايي‌هاي ظريف و گيج کننده است‌، تجربه‌اي غريب و نامأنوس باشد. اما با کمي صبر و حوصله و آشنايي‌هاي مقدماتي با موسيقي علمي‌، مي‌توان گنجينه‌اي دست يافت که ما را در تجربه‌اي شگرف و فراموش نشدني شريک مي‌سازد. اگر مشتاق آشنا شدن با يکي از بزرگترين مفاخر هنر مسيحي هستيد و مايليد بزرگترين مصنف موسيقي مذهبي جهان را بشناسيد، اين رنج را بر خود هموار کنيد. مطمئناً پشيمان نخواهيد شد.

منبع:
مجله کلمه